ΜΠΑΜΠΗΣ ΤΣΙΝΙΚΟΣΜΑΟΓΛΟΥ- AD LIBITUM /Alfred Schnittke – quasi una sonata

schnittke2

 

  O Alfred Garryevich Schnittke (1934-1998) ήταν ένας Ρώσος συνθέτης από την πρώην Αυτόνομη Γερμανική Δημοκρατία του Βόλγα. Ξεκίνησε τις σπουδές του στη μουσική το 1946 στην Βιέννη, όπου ο πατέρας του δούλευε ως δημοσιογράφος και μεταφραστής μετά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο.Tο 1948 συνεχίζει τις σπουδές του στο Ωδείο P.I. Tchaikovsky της Μόσχας, όπου διδάσκεται ενορχήστρωση, αντίστιξη και σύνθεση και στη συνέχεια εργάζεται ως καθηγητής. Από την δεκαετία του 1970, αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στην σύνθεση.

  Έγραψε επίσης πάρα πολλά άρθρα για διάφορα θέματα που αφορούσαν τη σύγχρονη μουσική και έδωσε διαλέξεις στη Ρωσία και τη Γερμανία.

  Αρχικά το στυλ της γραφής του ακολουθεί το ρεύμα της avant-garde και επηρεάζεται από τεχνικές σύνθεσης που έρχονται από την δύση, όπως ο σειραϊσμός[i] και η αλεατορική[ii] μουσική. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 διαμορφώνει ένα νέο στυλ που ονομάζει πολυστυλιστικό.

  Η ζωή του Schnittke στη Σοβιετική Ένωση ήταν αρκετά σκληρή. Παρόλο που το καθεστώς είναι λιγότερο αυστηρό με τους καλλιτέχνες, από ότι ήταν την περίοδο του Στάλιν, διατηρούσε μια καχυποψία για τα έργα του επειδή θεωρούνταν «avant-garde» και «δυτικότροπα». Έτσι οι παρουσιάσεις των έργων του συχνά ματαιωνόταν και ο Schnittke έγραφε μουσική για ταινίες για να κερδίσει τα προς το ζην. Το 1990, εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στο Αμβούργο και έμεινε εκεί ως το τέλος της ζωής του.

  Το ξεκίνημα των σπουδών του στην Βιέννη ήταν καθοριστικής σημασίας στην δουλειά του ως συνθέτη καθώς η έκθεσή του στην αυστρογερμανική πολιτιστική παράδοση επηρέασε βαθιά το μελλοντικό του γούστο και την προσέγγιση στην φόρμα και τον τρόπο που εκφράστηκε. Με την επιστροφή του στη Ρωσία συνέχισε τις σπουδές του στο Ωδείο της Μόσχας. Αργότερα παρατήρησε ότι το πολυστυλιστικό είδος θα μπορούσε να οφείλεται στην αναπλήρωση των κενών στην μουσική του παιδεία εκείνα τα χρόνια. Ο ίδιος δίδαξε ενορχήστρωση στο Ωδείο για μια δεκαετία από το 1962, και από τότε εργάζεται σαν επαγγελματίας συνθέτης, γράφοντας μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο. Από το 1962 ως το 1964 γράφει μουσική για συνολικά 66 ταινίες. Η ενασχόλησή του με αυτού του είδους τη μουσική αποτέλεσε μια σημαντική τεχνική επιρροή στα έργα του.[1]

schnittke3

  Πολλές από τις ιδέες του προήλθαν από τη δουλειά του σαν συνθέτης μουσικής κινηματογράφου. Για τον Schnittke η «δημοφιλής» και η «σοβαρή» μουσική συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους. Μέσα στο «νεοκλασσικό» πλαίσιο του Concerto Grosso n.1 (1977) βρίσκει κανείς την μεταμόρφωση ενός χαρούμενου χορωδιακού τραγουδιού από τα παιδικά του χρόνια στη Σοβιετική Ένωση, μια νοσταλγική ατονική σερενάτα, νύξεις από τα concerti grossi του Corelli και τέλος «το αγαπημένο τάνγκο της γιαγιάς μου που η προ-προγιαγιά της συνήθιζε να παίζει στο τσέμπαλο», όπως μας διηγείται ο ίδιος. Στο Concerto Grosso, όπως και σε πολλές άλλες συνθέσεις του, χρησιμοποιεί θραύσματα από τα έργα μουσικής κινηματογράφου. «Ένας από τους στόχους της ζωής μου είναι να ξεπεράσω το κενό που υπάρχει ανάμεσα στο «E» (Ernstmusik, σοβαρή μουσική) και το «U» (Unterhaltung, μουσική για διασκέδαση) ακόμα και αν σπάσω το κεφάλι μου μέχρι να το καταφέρω.[2]

schnittke1

  Αναφερόμενος στην «εμπορική άβυσσο» που χωρίζει την κλασική σύνθεση από την «ελαφριά μουσική» λέει: ίσως να σκέφτομαι ουτοπικά, αλλά ίσως να υπάρχει τρόπος να γεφυρωθεί αυτή η άβυσσος – ένας τρόπος που να αποτελέσει πρόκληση για την επόμενη γενιά. Η σύγχρονη πραγματικότητα θα το κάνει απαραίτητο να βιώνει όλη την μουσική που έχει ακούσει κανείς από την παιδική του ηλικία, συμπεριλαμβανομένης της rock, της jazz και της κλασικής και όλων των άλλων ειδών, σαν μια σύνθεση. Αυτό δεν έχει συμβεί στην γενιά μου.»

  Ο Schnittke τολμά, πολύ προσεκτικά αλλά αποτελεσματικά, να πειραματιστεί ανάμεσα σε αυτά τα όρια. Σε πάρα πολλά έργα του υπάρχουν στοιχεία της jazz. Εδώ κι εκεί μπορεί να βρει κανείς ακόμη και στοιχεία της rock να εισχωρούν στο έργο του. Στην 2η συμφωνία του (1979/1980) ανάμεσα στα όργανα της ορχήστρας ακούμε ηλεκτρικές κιθάρες. Στο Requiem (1975) υπάρχει στην διανομή ηλεκτρική κιθάρα, ηλεκτρικό μπάσο και drums.

  O Schnittke είναι ένας «άνθρωπος μεταξύ» διαφορετικών παραδόσεων. «Παρόλο που δεν έχω ρώσικο αίμα, είμαι δεμένος με την Ρωσία, καθώς έχω ζήσει όλη μου τη ζωή εδώ. Απ’ την άλλη, πολλά από αυτά που έχω γράψει είναι με κάποιο τρόπο συγγενικά με την γερμανική μουσική και την λογική του να είσαι Γερμανός, παρόλο που δεν το θέλω ιδιαίτερα αυτό… όπως οι Γερμανοί πρόγονοί μου, ζω στην Ρωσία, μπορώ να μιλήσω και να γράψω Ρωσικά πολύ καλύτερα από Γερμανικά. Αλλά δεν είμαι Ρώσος… το εβραϊκό μου μισό δεν μου δίνει ηρεμία· δεν ξέρω καμία από της εβραϊκές γλώσσες, αλλά είμαι σαν έναν τυπικό Εβραίο.»[3]

  Ο Gustav Mahler και ο Dmitri Shostakovich είναι οι συνθέτες που επηρέασαν το έργο του. Ως λάτρης του Mahler, ο Schnittke δεν επιζητούσε να αντιγράψει τα ρομαντικά στοιχεία των έργων του πρώτου αλλά περισσότερο να διευρύνει αυτό που ανακάλυψε στα τελευταία έργα του (ειδικά της ημιτελούς 10ης συμφωνίας): η σύγκρουση της διαφωνίας και της συνήχησης είναι η βάση για την πιο έντονη έκφραση. Μια η πιο σημαντική κληρονομιά που άφησε ο Mahler είναι η επαναλαμβανόμενη αντίστιξη μεταξύ ελεγειακής ατμόσφαιρας και πολυστυλιστικής σάτιρας.

schnittke6

  Απ’ την άλλη, κανείς νεαρός συνθέτης δεν μπορεί να ξεφύγει από την σκιά του Dmitri Shostakovich. Μελετώντας τα έργα του, ο Schnittke γοητεύεται από την 4η και 5η συμφωνία του, τα μπαλέτα και την μουσική κινηματογράφου της δεκαετίας του 1930 του ριζοσπαστικού μπολσεβικισμού, παρά των τελευταίων συμφωνιών του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Ο Shostakovich με αυτά τα έργα ξεκινάει την συγχώνευση του εξπρεσιονισμού του Mahler και της ντανταϊστικής σάτιρας που αργότερα κατάφερε να ολοκληρώσει ο Schnittke στη δύση της εποχής του Brezhnev.

  Σχεδόν όλα τα μεγάλα έργα του δημιουργούνται γύρω από μια στιγμή όπου θραύσματα από ιστορικό υλικό φέρονται στην πίεση του παρόντος. Σύμφωνα με τον βιολιστή Oleh Krysa, ο Schnittke περιέγραψε αυτή τη στιγμή σαν «ακούσια Θεοφάνια»: Γράφω μια ωραία συγχορδία στο χαρτί και ξαφνικά αυτή οξειδώνεται. Στα έργα του ακούμε να μεταμορφώνονται θέματα από το μπαρόκ έως τον ύστερο ρομαντισμό. Η διάλυση του αρχικού υλικού προχωρά με ένα δυσοίωνο και κλιμακωτό βηματισμό, μερικές φορές πιο απότομα περάσματα καταλήγουν σε συγχορδίες cluster με έναν τρόπο που θυμίζει κάποιον που ξεσπά πάνω στα πλήκτρα με τις γροθιές του, όπως συμβαίνει στην cadenza[iii] από το  Concerto for Piano and String Orchestra (1979).

  Από τα πιο σημαντικά έργα του είναι η 1η συμφωνία (1974), ίσως το αποκορύφωμα της ανυποταξίας του στο σοβιετικό καθεστώς. Ο ίδιος αναφέρει πως είναι ένα έργο που «αρχίζει σαν ένα τσίρκο και τελειώνει με έναν αποκαλυπτικό, τρομακτικό τρόπο».[4] Το έργο παρουσιάστηκε στην Σοβιετική Ένωση λίγο μετά την ολοκλήρωσή του και λόγω του περιεχομένου και της φόρμας του, ο Schnittke έχασε την εύνοια της Ένωσης Σοβιετικών Συνθετών.

  Η ζωντανή της ακρόαση έχει έναν ιδιαίτερα δραματικό χαρακτήρα με χορογραφία που υπάρχει στην παρτιτούρα για τους μουσικούς καθώς μπαινοβγαίνουν στη σκηνή – ο μόνος προκάτοχος αυτού του είδους οδηγιών βρίσκεται στη συμφωνία του Αποχαιρετισμού του Haydn. Ο Schnittke ακολούθησε στην υπερβολή το δόγμα του Mahler ότι «η συμφωνία πρέπει να μοιάζει με τον κόσμο, πρέπει να περιλαμβάνει τα πάντα». Η μουσική ιστορία της Δύσης ξαναδημιουργείται σαν ένας καταιγισμός από διαστρεβλωμένες εκπομπές, ένα ραδιόφωνο που λαμβάνει πολλούς σταθμούς σε μια συχνότητα. Παρόλη την επίφαση της τυχαιότητας, αυτός ο θρίαμβος προγραμματισμένης αναρχίας έχει ένα απλό και δυνατό αποτέλεσμα· παράγει τον ήχο της μουσικής, παρά την μουσική καθαυτή – ό,τι ακούγεται από μια κοινωνία που δεν ξέρει πια πώς να ακούει.[5]

schnittke4

  Σε εντελώς αντίθετη τροχιά κινείται το κουιντέτο για πιάνο. Η σύνθεσή του ξεκίνησε το 1972 με αφορμή τον θάνατο της μητέρας του. Η εσωστρέφεια είναι έκδηλη από την αρχή ως το τέλος του έργου. Αυτή η αλλαγή τον δυσκόλεψε πολύ. Αφού τελείωσε γρήγορα το πρώτο μέρος κόλλησε· «ήμουν ανήμπορος να συνεχίσω επειδή έπρεπε να πάρω ό,τι έγραψα από ένα φαντασιακό χώρο οριζόμενο με όρους του ήχου και να το θέσω μέσα στον ψυχολογικό χώρο όπως ορίζεται από την ζωή, όπου ο ανυπόφορος πόνος φαίνεται σχεδόν μη αισθητός, και πρέπει να παλέψει κανείς για το δικαίωμα να χρησιμοποιήσει την διαφωνία, την συνήχηση και την παρήχηση». Έτσι το έργο έμεινε στάσιμο για περίπου 4 χρόνια. Όταν το ξαναέπιασε, ήταν ώριμος πια να το συνεχίσει. Είχε βρει τον τρόπο. Είχε τελειοποιήσει τον προσωπικό του ήχο· έναν ήχο ο οποίος υπάρχει σαν βάση στα περισσότερα από τα επόμενα έργα του. Εδώ ο Schnittke χρησιμοποιεί τα άκρα του ήχου, φτιάχνοντας μια παρατεταμένη αντιπαράθεση μεταξύ μουσικών αντιθέτων: ανάμεσα στον ήχο και τη σιωπή, τα μικροδιαστήματα και την χρωματική πολυφωνία των εγχόρδων, το δωδεκάφθογγο και την τριαδική αρμονία στο πιάνο, μεταξύ αμείλικτων επαναλήψεων από νότες στα άκρα των περιοχών του πιάνου και πυκνών clusters[iv] στα έγχορδα που υφαίνονται από την έντονη αλληλοκάλυψη ρυθμικών στοιχείων. Όλα οδηγούν στο υπερβατικής ευαισθησίας και συναισθηματικότητας οστινάτο[v] που παίζει στο πιάνο σε ολόκληρο το 5ο μέρος. Τα έγχορδα κάνουν έναν απολογισμό του έργου και σβήνουν αφήνοντας στο πιάνο την τελική λέξη. Η ένδειξη στα τελευταία μέτρα είναι «soundless», χωρίς ήχο.

  Το 1985 ανεβαίνει στην εξουσία ο Gorbachyov και η δυσαρέσκεια που υπάρχει προς το πρόσωπό του αίρεται. Ήταν εκείνο τον καιρό που μπορεί πλέον να ταξιδέψει στο εξωτερικό και να παρευρεθεί στις παρουσιάσεις των έργων του εκτός Σοβιετικής Ένωσης, που ξεκινάνε τα προβλήματα υγείας, με ένα σοβαρό εγκεφαλικό επεισόδιο τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς. Ένα δεύτερο συνέβη το 1991, ένα χρόνο αφού είχαν εγκατασταθεί στο Αμβούργο και δίδασκε σύνθεση στην Hochschule für Musik und Theater. Από εκείνο το σημείο και μετά η μουσική του έγινε πιο λιτή και με μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την θνητότητα. Λίγο μετά την ολοκλήρωση της 8ης συμφωνίας του το 1994 παθαίνει άλλο ένα εγκεφαλικό επεισόδιο και συνεχίζει να συνθέτει γράφοντας με το αριστερό του χέρι. Η 8η συμφωνία του είναι ένα από τα πιο εσωστρεφή και πνευματικά έργα του. Το 1996/1997 καταφέρνει να γράψει μια 9η συμφωνία, όμως η άσχημη κατάσταση της υγείας του κάνουν την παρτιτούρα δυσανάγνωστη. Όπως και στην 8η, η 9η στερείται ενδείξεων άρθρωσης ή φράσεων. Ο Schnittke είναι πολύ άρρωστος για να παρευρεθεί στην πρεμιέρα· την επιμέλεια της συμφωνίας την είχε ο Rozhdestvensky, ο οποίος ανέλαβε να «αποκωδικοποιήσει» τη δυσανάγνωστη παρτιτούρα. Άκουσε την ηχογράφηση και έγινε έξαλλος από τις αλλοίωσεις του κείμενου. 10 μέρες αργότερα υπέστη το μοιραίο εγκεφαλικό επεισόδιο.

schnittke5

  Αυτό που φαίνεται στην μουσική του είναι η εμφανής πάλη ενάντια στις δυσκολίες της ζωής του – είτε αυτές στα πλαίσια του Σοβιετικού καθεστώτος είτε σε θέματα υγείας –, στον ίδιο βαθμό που φαίνεται  (η πάλη) και στη μουσική του Beethoven. Μπορεί η μοίρα να μην του φέρθηκε τόσο καλά και να του στέρησε μια εύκολη ζωή, με υγεία και τις επιτυχίες που του χάρισε η αναγνωρισιμότητά του, όμως του έδωσε την εσωτερική δύναμη να αντιστέκεται και να αντιμάχεται τις δυσκολίες και να πετύχει μιαν απόλυτη νίκη. Όλες οι αναφορές που χρησιμοποιεί στα έργα του, από τον Bach ως τον Schubert και τον Chopin, από τον  Beethoven ως τον Mahler και τον Shostakovich, δεν αποτελούν μια στείρα αντιγραφή ή μια προσπάθεια ιστορικής αναδρομής. Το μουσικό υλικό που χρησιμοποιεί από αυτά τα έργα όποτε το παρουσιάζει, φροντίζει επιμελώς να το διαφθείρει, να το οξειδώσει, να το παραμορφώσει, να το καταστρέψει και βαθμιαία να βγάλει από αυτό κάτι καινούριο. Να δώσει την δική του πρόταση σαν συνέχεια στην παράδοση των μεγάλων συνθετών. Είναι αυτή η πρόταση το ότι η μουσική τους δεν ταιριάζει στην δική του εποχή και γι’ αυτό πρέπει να καταστραφεί ή είναι το ότι η μόνη συνέχεια σε όλη αυτή την μουσική παράδοση είναι μια καινούρια μουσική που θα δεν θα ξεχνάει από πού προήλθε αλλά στόχος της θα είναι να μετουσιώνει και να εξελίσσει το υπάρχον υλικό για τις ανάγκες της σύγχρονης εποχής;

 

Πηγές

  • Alfred Schnittke (20th century composers), Alexander Ivashkin
  • Encyclopaedia Britannica
  • Alfred Schnittke, New Grove Dictionary of Music & Musicians
  • Connoisseur of Chaos: Schnittke, Alex Ross
  • Schnittke: A Celebration, Nicholas Williams
  • Schnittke, an Iconoclast, Becomes an Icon, The New York Times, Matthias Kriesberg
  • Alfred Schnittke, Eclectic Composer, Dies at 63, The New York Times, Bernard Hollan
  •  A guide to the music of Alfred Schnittke, The Guardian, Tom Service
  •  Composer as Storyteller, Creating Order Out of Chaos, The New York Times, Edward Rothstein
  • Άτλας της μουσικής, τόμος ΙΙ
  • Concerto Grosso, Philarmonia Partituren n.488, Universal Edition
  • Life with an Idiot, Musikverlag Sikorski
  • Symphony n.1, Alfred Schnittke, χειρόγραφη παρτιτούρα
  • Requiem, Alfred Schnittke, Edition Peters
  • Concerto for piano and strings, Edition Sikorski 1879


 

[1] New Grove Dictionary of Music & Musicians

[2] Alfred Schnittke, Alexander Ivashkin

[3] Introduction by Alexander Ivashkin to A Schnittke Reader

[4] The New York Times, Bernard Holland

[5] Connoisseur of Chaos: Schnittke, Alex Ross

[i] Μέθοδος που χρησιμοποιείται στη σύγχρονη μουσική σύνθεση, σύμφωνα με την οποία η λειτουργία των μουσικών παραγόντων (τονικό ύψος, ρυθμός, δυναμική και ηχόχρωμα) καθορίζεται με βάση αριθμητικές σχέσεις, αναλογίες ή άλλους μαθηματικούς υπολογισμούς, που, αφού επιλέξει, εφαρμόζει έπειτα ο συνθέτης με συνέπεια σε όλη τη διάρκεια του μουσικού του έργου

[ii] Χαρακτηρίζει, αρχικά στην ηλεκτρονική μουσική, διαδικασίες των οποίων η εξέλιξη καθορίζεται χονδρικά, τα επιμέρους στοιχεία όμως, επαφίονται στο τυχαίο.

[iii] Ονομάζεται το μουσικό μέρος που συναντάμε ενσωματωμένο στο Κοντσέρτο καθώς και άλλα μουσικά είδη (π.χ. άρια, σονάτα κλπ) και έχει σκοπό την ανάδειξη των δεξιοτεχνικών ικανοτήτων του εκτελεστή-σολίστα

[iv]  Συγχορδίες που αποτελούνται από τουλάχιστον 3 διαδοχικές νότες. Στο πεντάγραμμο μοιάζει σαν τσαμπί (cluster) από νότες.

[v] Ένα θέμα που επαναλαμβάνεται επίμονα.

Advertisements

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.

  • © 2011 - 2015
    toparathyro.com
    ISSN: 2241-7230

Αρέσει σε %d bloggers: