ΜΠΑΜΠΗΣ ΤΣΙΝΙΚΟΣΜΑΟΓΛΟΥ – AD LIBITUM/ Arvo Pärt- TABULA RASA

12033513_10206502775303628_1702213693_n

  Ο Εσθονός συνθέτης Arvo Pärt είναι αισίως 80 ετών. Είναι ένας από τους πιο αναγνωρισμένους, πολυπαιγμένους και σημαντικότερους εν ζωή συνθέτες. Η μουσική του πορεία είναι μια συνεχής αναζήτηση: από την περίοδο των σπουδών του που φαίνεται η επιρροή του ρωσικού νεοκλασικισμού ( Shostakovich, Prokofiev), στην περίοδο που πειραματίζεται με τον δωδεκαφθογγισμό του Schoenberg και τον σειραϊσμό, στην περίοδο που γράφει με την τεχνική του collage. Η αναζήτηση για τη δική του «μουσική γλώσσα» τον οδηγεί σε μια περίοδο «δημιουργικής σιωπής» από το 1968 ως το 1971 όπου μελετάει μουσική του μεσαίωνα. Η 3η του συμφωνία είναι το αποτέλεσμα αυτής της σπουδής, η οποία δεν έχει καμία σχέση με το ως τότε έργο του. Υπάρχουν σαφείς επιρροές από την πολυφωνία της Δανίας και στοιχεία από τον μεσαίωνα και τον κλασικισμό στη μελωδία και στον ρυθμό. Η μουσική του γλώσσα είναι εντελώς τονική. Ο σειραϊσμός εγκαταλείπεται για μια πιο ήρεμη και ενδοσκοπική προσέγγιση. Ο ίδιος αναφέρει: «ένα χαρούμενο κομμάτι μουσικής» αλλά όχι ακόμα «το τέλος της απόγνωσής και της αναζήτησής μου».

  Από το 1972 έως το 1976 παραμένει πάλι σιωπηλός. Δυο σελίδες μουσικής είναι αυτές που θα κατοχυρώσουν το νέο στυλ του. Το έργο για πιάνο Für Alina γράφεται σε μια νέα βάση. «Ήταν σ’ αυτό (σ.μ. το έργο) που ανακάλυψα την τριάδα, την οποία έκανα τον απλό, μικρό μου βασικό κανόνα». Ονομάζει το νέο ύφος tintinnabuli – αυτό που ακούγεται σαν κωδωνοκρουσίες. «Το ύφος αυτό είναι μια περιοχή στην οποία περιπλανιέμαι όταν ψάχνω για απαντήσεις – για την ζωή μου, τη μουσική μου, το έργο μου. (…) Εδώ είμαι μόνος με την σιωπή. Έχω ανακαλύψει πως είναι αρκετό όταν μια νότα παίζεται όμορφα. Αυτή η μια νότα, ή ένας σιωπηλός παλμός, ή μια κίνηση σιωπής με ανακουφίζουν. Δουλεύω με πολύ λίγα στοιχεία – με μια φωνή, με δυο φωνές. Χτίζω με τα πιο πρωτόγονα υλικά – με την τριάδα, με μια συγκεκριμένη τονικότητα. Οι τρεις νότες μια τριάδας είναι σαν καμπάνες. Και γι’ αυτό το ονόμασα tintinnabuli.» Όταν χτυπάει μια καμπάνα, συνεχίζει να ακούγεται επ’ αόριστον: το αυτί δεν μπορεί να εντοπίσει το σημείο που σταματάει να δονείται. Αυτή η εικόνα-ήχος μπορεί να συγκριθεί με τον τρόπο του Pärt να αρθρώνει την τριάδα μέσα από μια μουσική διαδικασία έτσι ώστε η ηχηρότητα που συσσωρεύεται είναι εγγενώς καθαρή όμως εμπεριέχει χροιά και αποχρώσεις πολύ πιο πυκνές απ’ όσο θα φαινόταν από τις νότες στο χαρτί.[1]

12048444_10206502776663662_701592933_n

  Συχνά κατηγοριοποιείται μαζί με άλλους σπουδαίους σύγχρονους συνθέτες (John Tavener, Henryk Górecki, Pēteris Vasks, Giya Kancheli, Sofia Gubaidulina) κάτω από τον όρο «ιερός μινιμαλισμός» ή «θρησκευτικός μινιμαλισμός». Όπως και στους προαναφερόμενους – παρόλες τις διαφορετικές εθνικότητες, θρησκευτικά πιστεύω, ύφος γραφής – υπάρχει έντονη η αίσθηση της παρουσίας του Θείου. Όχι τόσο με την έννοια της πίστης αλλά με αυτήν της ύπαρξης. Φιλοσοφικές σκέψεις, αναζήτηση της ουσίας, συνεχείς ανατροπές, αλλά πάντα με μοτίβα που ορίζουν την διαχείριση του υλικού και τη φόρμα του έργου. Στο Für Alina ξεκινάει από μια νότα και σε κάθε «φράση» προσθέτει ακόμη μία εως να φτάσει στις 8 και μετά να επιστρέψει στις 2 και να κλείσει. Σημειωτέον πως η μόνη μετρική ένδειξη που υπάρχει είναι «ήρεμα, ανάγλυφα, ακούγοντας τον εσωτερικό εαυτό»[2]. Στο Spiegel im Spiegel ο τίτλος είναι μια ακριβής περιγραφή του τι συμβαίνει στο κομμάτι. Το μέρος του έγχορδου (συναντάται για πιάνο και βιολί ή για πιάνο και τσέλο) είναι έτσι δομημένο σαν ένας καθρέφτης: οι φράσεις που παίζει – κάθε μια διαδοχικά προσθέτει μια ακόμη νότα της κλίμακας – πάντα επιστρέφει, στον άξονα του καθρέφτη, το κεντρικό Λα. Στο Cantus in memoriam of Benjamin Britten η αίσθηση της απώλειας δημιουργείται με μια κατιούσα κλίμακα στην οποία προστίθεται ακόμη μια νότα προς τα κάτω. Χρησιμοποιεί τα πιο απλά υλικά για να κάνει την μουσική του υπερβατική. Σε όλα υπάρχει μια αφορμή, όμως· ένα ερώτημα περί ύπαρξης: στο Für Alina, που είναι αφιερωμένο στην δεκαοχτάχρονη κόρη ενός οικογενειακού φίλου που φεύγει για σπουδές στο Λονδίνο, υπάρχει η φευγαλέα εικόνα της νεότητας που φεύγει για να εξερευνήσει τον κόσμο. Στο Spiegel im Spiegel οι «αντικατοπτρισμοί» ανάμεσα στα δυο όργανα μας φέρνει στο μυαλό τη σκέψη του Λακάν πως στην ανθρώπινη εξέλιξη, μια πολύ σημαντική φάση, περιλαμβάνει τη συνεχή αντιπαράθεση ανάμεσα στον εαυτό και την ίδια του την αντανάκλαση.[3] Το Cantus in memoriam of Benjamin Britten είναι ένας στοχασμός πάνω στον θάνατο. Ο Paul Hillier, βιογράφος του Pärt, προτείνει: «το πώς ζούμε εξαρτάται από την σχέση μας με τον θάνατο· το πώς φτιάχνουμε μουσική εξαρτάται από την σχέση μας με την σιωπή». Είναι σημαντικό το ότι το έργο ξεκινάει και τελειώνει με σιωπή, ότι η σιωπή είναι γραμμένη στην παρτιτούρα. Αυτό σημαίνει πως παρόλο που τα διάφορα όργανα φαίνεται να εμφανίζονται σταδιακά, στην ουσία «παίζουν-συμμετέχουν» από την αρχή. Μας λέει ότι ερχόμαστε από τη σιωπή, και επιστρέφουμε στη σιωπή· μας υπενθυμίζει ότι πριν γεννηθούμε και αφότου πεθάνουμε είμαστε σιωπηλοί με σεβασμό στον κόσμο.

  Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα έργα του Pärt είναι θρησκευτικού περιεχομένου. Η πίστη του στην Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία συμπίπτει απευθείας με την εξέλιξη του νέου του ύφους, και είναι αμετάκλητα συνυφασμένες. Η προέλευση αυτής της πίστης έχει μεγάλη βάση στην Ρώσικη εκτίμηση της φύσης και την ομορφιά που πηγάζει από αυτήν. Υπάρχειμια απλότητα σε αυτή την ομορφιά και αυτή είναι εγγενής στην μουσική του.[4] Στα φωνητικά του έργα όπως επίσης και στα ορχηστρικά χρησιμοποιεί χωρία από θρησκευτικά κείμενα που εκτός από την προφανή λειτουργία τους δίνουν και τον ρυθμό. Δίνει έμφαση στις λέξεις αυτές καθαυτές παρά στο νόημά τους – μέσω της προσοχής που δίνεται στις συλλαβές παρά στην κλίση – επαναλαμβάνει τις τελετουργίες της εκκλησίας. Όπως χρησιμοποιούνται οι συλλαβές στο μονοφωνικό μέλος, ο Pärt λατρεύει τον Θεό μέσω της τελετουργίας των λέξεων. Είναι οι λέξεις που παρέχουν την δημιουργική ώθηση για τη μουσική, όπως ο Θεός είναι ο Λόγος, η δημιουργική δύναμη που φέρνει τον κόσμο ακατάπαυστα στο να υπάρχει. Για τον θρησκευτικά μυημένο, οι λέξεις μιας τελετουργίας δεν είναι σύμβολα μιας μεγαλύτερης πραγματικότητας αλλά πραγματικά κατέχουν και κατέχονται από το ίδιο το πράγμα που ονομάζουν.[5]

12032318_10206502776143649_957317005_n

  Στο LamenTate (2002) κάνει ακριβώς αυτό το πράγμα. Είναι γραμμένο για πιάνο και ορχήστρα, όμως αυτό που ορίζει τις φράσεις, τον ρυθμό και την φόρμα του έργου είναι ένα Τροπάριο. Όλες οι παράμετροι του παλιού σλαβικού κειμένου (αριθμός των συλλαβών, τονισμοί, σημεία στίξης, κλπ) ήταν καθοριστικοί παράγοντες αυτής της σύνθεσης. Η σύνθεση του έργου έγινε κατά παραγγελία της Tate and Egg Live. Το θέμα της ύπαρξης είναι θεμελιώδες απ’ την αρχή ως το τέλος. Και πάλι ξεκινάει και τελειώνει με παύσεις· την σιωπή. Το κείμενο που χρησιμοποιείται είναι μια παράκληση στον Θεό: «καθώς η ζωή μου σταδιακά φεύγει μακριά και δεν υπάρχει σωτηρία για εμένα από τα έργα που έχω κάνει. Οπότε προσεύχομαι: με βλέμμα συμπόνιας, Κύριε, κοίταξέ με στην ταπεινή μου θέση και σώσε με.» Κάθε φορά που επανέρχεται το θέμα της κρίσης και της μετάνοιας, η οδύνη και η παράκληση για λύτρωση γίνονται εντονότερες. Το ίδιο συμβαίνει και στη μουσική. Στο αρχικό minacciando (απειλώντας) υπάρχει η συνειδητοποίηση της θνητότητας – «Ο χρόνος μου τελειώνει και η θέση της αυστηρής μου κρίσης είναι έτοιμη. Η ζωή μου φεύγει, η κρίση μου (σ.μ. από τον Θεό) με περιμένει», στο stridendo (ουρλιάζοντας) το θέμα παρουσιάζεται με μεγάλη ορμή – «Ο χρόνος μου τελειώνει και η θέση της αυστηρής μου κρίσης είναι έτοιμη. Η ζωή μου φεύγει, η κρίση μου με περιμένει απειλώντας με με φοβερά μαρτύρια και φλόγες άσβεστες», σχεδόν απειλητικά, ενώ την τρίτη φορά που παρουσιάζεται, στο lamentabile (αξιοθρήνητα), ακούμε ένα θρήνο – «Ο χρόνος μου τελειώνει και η θέση της αυστηρής μου κρίσης είναι έτοιμη. Η ζωή μου φεύγει, η κρίση μου με περιμένει απειλώντας με με φοβερά μαρτύρια και φλόγες άσβεστες. Δώσε μου δάκρυα σαν από σύννεφο, για να σβήσω την δύναμή τους, Ω Εσύ επιθυμείς την λύτρωση όλης της ανθρωπότητας.»

  Ουσιαστικά αυτή είναι η δύναμη της μουσικής του Arvo Pärt: να τρυπώνει ως τα μύχια της ψυχής του ακροατή – πόσο μάλλον του ερμηνευτή – και να τον φέρνει αντιμέτωπο με τα ζητήματα της ζωής. Είναι μια αναζήτηση της θέσης του ανθρώπου μέσα στην κοινωνία, τον κόσμο και τον σύμπαν. Πάντα όμως με μια πρόταση, μια λύση. Το Credo ξεκινάει με την φράση «Credo in Jesum Christum» από το Σύμβολο της Πίστεως, όμως το υπόλοιπο κείμενο είναι από το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (5: 38–9) το οποίο αποτελείται μόνο από δυο προτάσεις: Audivistis dictumoculum pro oculo, dentem pro dente (Ἠκούσατε ὅτι ἐρρέθη Ὀφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ καὶ ὀδόντα ἀντὶ ὀδόντος) και Autem ego vobis diconon esse resistendum injuriae (Εγὼ δ λέγω μν μ ντιστναι τῷ πονηρῷ). Η κατάληξη επαναλαμβάνει την λέξη Credo (πιστεύω). Αυτές οι λέξεις, καθώς τίθενται σε αντιπαράθεση η μια με την άλλη, απεικονίζουν την βάση του έργου – ότι η ειρηνική απάντηση στην βία είναι τελικά πιο δυνατή από την ίδια την βία.[6] Ο ακροατής δεν χάνεται σε αυτή την ενδοσκόπηση. Όπως κάθε μεγάλος καλλιτέχνης σε κάθε σπουδαίο έργο, υπάρχει στο τέλος πάντα η λύτρωση ή έστω ο προβληματισμός που θα μας κάνει να πλησιάσουμε σε κάποια λύση. Αρκεί να γνωρίζουμε και να θυμόμαστε την θέση μας στον κόσμο.

  «Όταν είδα για πρώτη φορά τον Marsyas του Anish Kapoor στα εγκαίνια της έκθεσης τον Οκτώβριο του 2002, στην Turbine Hall του Tate Modern στο Λονδίνο, ο αντίκτυπος που είχε σ’ εμένα ήταν πολύ δυνατός. Η πρώτη μου εντύπωση ήταν πως εγώ, σαν ζωντανό ον, στεκόμουν μπροστά από το σώμα μου και ήμουν νεκρός – σαν μια προοπτική στην οποία ο χρόνος στρεβλωνόταν, με μιας στο μέλλον και το παρόν. Ξαφνικά, βρέθηκα σε μια θέση όπου η ζωή μου φαινόταν υπό διαφορετικό φως. Εκείνη ακριβώς την στιγμή είχα μια δυνατή αίσθηση πως δεν ήμουν έτοιμος να πεθάνω. Και παρακινήθηκα να ρωτήσω τον εαυτό μου τι άλλο θα μπορούσα να επιτύχω στον χρόνο που μου απομένει.

  Ο θάνατος και τα βάσανα είναι θέματα που αφορούν κάθε άτομο που γεννιέται σ’ αυτόν τον κόσμο. Ο τρόπος με τον οποίο ο καθένας συμφιλιώνεται με αυτά τα θέματα (ή αποτυγχάνει να το κάνει) καθορίζει την στάση του απέναντι στην ζωή – συνειδητά ή ασυνείδητα.

  Με το τεράστιο μέγεθός του, το γλυπτό του Anish Kapoor συντρίβει όχι μόνο τις έννοιες του χώρου, αλλά επίσης – σύμφωνα με τη δική μου οπτική –  τις έννοιες του χρόνου. Το σύνορο ανάμεσα στον χρόνο και την διαχρονικότητα δεν είναι πλέον εμφανές. Αυτό είναι το αντικείμενο του θέματος στο οποίο υπόκειται η σύνθεσή μου LamenTate. Αναλόγως, έχω γράψει έναν θρήνο  – όχι για τους νεκρούς, μα για τους ζωντανούς, που έχουν να παλέψουν με αυτά τα θέματα οι ίδιοι. Ένα θρήνο για εμάς, που παλεύουμε με τον πόνο και την απελπισία σε αυτόν τον κόσμο.» Arvo Pärt


[1] Hillier, 86

[2] Ruhig, erhaben, in sich hineinhorehend

[3] Lacan, Jacques. The Mirror Stage, 503.

[4] Fedotov, G.  The Russian Religious Mind  (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1946), 371.

[5] Hillier, 79.

[6] Hillier, P.  Arvo Pärt  (Oxford:  Oxford University Press, 1997), 59.

  • Hillier, PaulArvo Pärt. Oxford: Oxford University Press, 1997. ISBN 0-19-816550-1
  • Fedotov, G. The Russian Religious Mind  (Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1946), 371.
  • Lacan, Jacques. The Mirror Stage, 503.
  • Pinkerton, D. (1997)  ‘Pärt’s Gothic and minimalist influences’  
  • Rata, Alisa. “Arvo Pärt: The Credo of Eternal Truth”
  • Pärt, Arvo. Lamentate (ECM Records) 2005
  • Sandner, Wolfgang. Tabula Rasa (ECM Records) 1984
  • Conen, Hermann. Alina (ECM Records) 1999
  • Pärt, Arvo. Für Alina, 1990 Universal Edition, UE 19823
  • Pärt, Arvo. Lamentate, 2005 Universal Edition, UE 32667

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

  • © 2011 - 2015
    toparathyro.com
    ISSN: 2241-7230

Αρέσει σε %d bloggers: