ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΕΙΒΑΔΑΣ: ΤΑ ΧΑΙΚΟΥ ΤΟΥ ΤΖΑΚ ΚΕΡΟΥΑΚ

jack kerouac

Γιάννης Λειβαδάς: Τα χάικου του Τζακ Κέρουακ1

  Ο Τζακ Κέρουακ έγραψε αρκετά χάικου όντας κατάλληλος  στοχαστής και εμβριθώς μυημένος στο Ζεν. Όχι τόσο για να γράψει χάικου, μα για να απολαύσει έναν ακόμη, εκείνη την εποχή  πρωτόγνωρο, τρόπο καταγραφής κάποιων στιγμών της μοναχικής του ζωής. Μ’ αυτό θέλω να πω ότι ο Κέρουακ, μολονότι ήταν ποιητής μεγάλης ολκής, δεν ήταν αντιπροσωπευτικός εκφραστής αυτού του ποιητικού είδους.           

  Στη διάρκεια των τελευταίων δεκατεσσάρων χρόνων της ζωής του, ο Κέρουακ έγραψε σχεδόν χίλια χάικου. Τα περισσότερα απ’ αυτά βρίσκονται σήμερα σε κυκλοφορία. Το σύνολο αυτών των χάικου, χωρίζεται σε δύο κατηγορίες, στα πραγματικά και στα αναπαραστατικά. Στην πρώτη κατηγορία κατατάσσονται όχι παραπάνω από εκατόν πενήντα και στη δεύτερη όλα τα υπόλοιπα.  Ένα μέρος από τα πραγματικά του χάικου κυκλοφόρησαν στα ελληνικά, στον τόμο «Τζακ Κέρουακ – Ποιήματα» το 2007, από τις εκδόσεις Ηριδανός, και κάμποσα ακόμη συμπεριλαμβάνονται σε μία νέα δίγλωσση έκδοση ποιημάτων του Κέρουακ η οποία θα κυκλοφορήσει πολύ σύντομα από τις εκδόσεις Κουκούτσι.

  Ο Κέρουακ διατύπωσε μια άποψη για το χάικου η οποία απείχε ελάχιστα από την αυθεντική ιδέα της φύσης του χάικου που είχε γεννηθεί στην Ιαπωνία. Έδωσε δέουσα σημασία στο κατά πόσο το χάικου οφείλει να είναι παντελώς απαλλαγμένο από κάθε είδους ποιητικές μεθόδους και σκοπιμότητες. Παρόλα αυτά, όπως θα δείξω πιο κάτω, ο Κέρουακ, προχώρησε σε εκ νέου προσέγγιση η οποία υπήρξε εντόνως διαφοροποιητική.    

  Ο Κέρουακ είχε τη συνήθεια να σημειώνει τα χάικου, σχεδόν αποκλειστικά, σε μικρά σημειωματάρια τσέπης. Μόνο μία μικρή ενότητα εβδομήντα δύο αριθμημένων χάικου, γραμμένα το 1956, βρέθηκαν δακτυλογραφημένα, από τον ίδιο, τα οποία ήταν κυρίως ασκήσεις προσέγγισης της βουδδιστικής φιλοσοφίας.     

  Η ποιητική του χάικου, όσον αφορά τη γραφή του Κέρουακ, μπορεί να μην ήταν, στο σύνολό της, καθοριστικής σημασίας, μα σε σχέση με την εξελιξιμότητα της αμερικανικής ποίησης, ήταν ιδιαιτέρως υπολογίσιμη. Το ρεζουμέ της όλης υπόθεσης είναι πως ο Κέρουακ αν δεν δημιούργησε(;), σίγουρα εισήγαγε, με ανανεωτικούς όρους, το χαϊκού, ως νέο είδος στην πολυτυπία της αμερικανικής ποίησης. 

  Το 1954 ο Κέρουακ ξεκίνησε να μελετά τον Βουδδισμό, δίχως όμως να ασχοληθεί με τη βουδδιστική ποίηση, ή πιο συγκεκριμένα με το χάικου. Αυτό συνέβη μόλις έναν χρόνο αργότερα, όταν γνωρίστηκε με τον ποιητή Γκάρι Σνάιντερ ο οποίος είχε ήδη κοπιάσει μελετώντας την ποίηση των χάικου, διάβαζε τις πηγές στα ιαπωνικά κι ασκούταν  επίσης στη γραφή, με ιδιαίτερο ζήλο, όντας πλήρως κατατοπισμένος και έμπειρος, αφού είχε μαθητεύσει στην Ιαπωνία. Ο Σνάιντερ ήταν εκείνος που εμφύσησε στον Κέρουακ την αγάπη προς το χάικου, και τον προμήθευσε με το εξαιρετικό τετράτομο του Ρέτζιναλντ Χόρας Μπλάιθ, μέσω του οποίου ο Κέρουακ απέκτησε γνώσεις γύρω από το αντικείμενο. Παρόλα αυτά, ο Κέρουακ κατάφερε να ξεπεράσει τον Σνάιντερ και να προσφέρει στην αμερικανική, και γενικότερα στην αγγλόφωνη ποίηση, ένα νέο είδος χάικου. Ορισμένα από τα χάικου του Κέρουακ παραμένουν αξεπέραστα και συγκαταριθμούνται στα καλύτερα που έχουν γραφτεί στην αγγλική γλώσσα.   

  Ο Κέρουακ ήταν ο πρώτος ποιητής που έγραψε χάικου τα οποία δεν ήταν αποκλειστικά εμπνευσμένα από τα ιαπωνικά χάικου, ή εν γένει από τη φυσιολατρία και τη ζωή στο φυσικό τοπίο· ήταν εμπνευσμένα και από το σύγχρονο βιομηχανικό, αστικό  τοπίο,  και τη ζωή μέσα σ’ αυτό.  

  Στις ΗΠΑ, όπως και, μετέπειτα, στην Ευρώπη, όσοι ασχολήθηκαν με το χάικου αργά ή γρήγορα αναγκάστηκαν να καταφύγουν σε «ευγενείς μετατροπές», ώστε να ξεπεράσουν το ταχύτερο δυνατό την ανικανότητά τους να συνθέτουν χάικου τα οποία τοποθετούνταν αενάως στο εδώ και τώρα. Πολύ γρήγορα θεσπίστηκε ένα άλλο είδος χάικου στο οποίο χρησιμοποιούντο μία σειρά από εκλεπτυσμένες επιλογές που προήγαγαν στο έπακρο το μεταφορικό σχήμα, τον συμβολισμό και την αλληγορία ώστε να αποφεύγουν τη φυσική του «δυσκολία». Το χάικου μεταλλάχθηκε σε ένα τρίστιχο ερμηνευτικού χαρακτήρα όπου το ένα στοιχείο περιγράφει το άλλο, και στο τέλος το όλο ποίημα αποτελεί μία ήδη λυμένη, απογυμνωμένη έκθεση ευαισθησίας· δηλαδή μετετράπη σε κοινοτυπία. Και ως εξαιρετικά δημοφιλές είδος, παραμένει τέτοιο. Είναι πολύ λίγοι σήμερα οι ποιητές που γράφουν αυθεντικά χάικου. Ένας ακόμη λόγος, λοιπόν, για τον οποίο τα χάικου του Κέρουακ παραμένουν επίκαιρα, είναι πως γράφτηκαν με τον «δύσκολο» τρόπο.

  Χάικου του Κέρουακ (πέραν εκείνων που βρίσκονταν ως παρεμβλήματα μέσα σε πεζά του έργα), έχουν κυκλοφορήσει σε διάφορες αμερικανικές εκδόσεις, ξεκινώντας από το 1971 ως την τρέχουσα δεκαετία, σε μικρούς ή μεγαλύτερους τόμους στους οποίους, δυστυχώς, παρατηρείται ένα σχολαστικό καπρίτσιο. Όσο αυξάνεται η ποσότητα των ποιημάτων, τόσο επιβαρύνονται οι εκδόσεις με, ισχνά έως ανούσια, κριτικά επισυναπτόμενα κείμενα, τα οποία στην προσπάθειά τους να προκαταλάβουν το κριτήριο του αναγνώστη, τον βομβαρδίζουν με τυπολατρικές κενολογίες. Είναι πράγματι δύσκολο, όπως αποδείχθηκε, να βρίσκονται κάθε τόσο εξειδικευμένοι σχολιαστές για το έργο του Κέρουακ, διότι όσο εύκολη φαντάζει κατ’ αρχάς η προσέγγιση του έργου του, άλλο τόσο δύσκολη αποδεικνύεται, όταν καταπιαστεί κανείς με τις εσωτερικές δυνάμεις της γραφής του. Ακριβώς αυτό έχει συμβεί και με τον πιο πρόσφατο και, τρόπον τινά, ολοκληρωμένο τόμο που περιέχει τα περισσότερα χάικου του Κέρουακ (Book Of Haikus, Penguin 2003, με εισαγωγή της, πολλάκις άστοχης, Regina Weinreich)· όπου η κειμενογράφος εγκλωβίζει την ποιητική του Κέρουακ μεταξύ συμπάθειας και μορφωτικής αλαζονείας. Ο εκπληκτικός Lucien Stryk που θα μπορούσε να αναπτύξει, καλύτερα από κάθε άλλον, την ποιητική που ακολούθησε ο Κέρουακ στην γραφή των χάικου, είναι δυστυχώς θανών.

  Αναλόγως, για να μεταφραστούν αυτά τα έργα στα ελληνικά, ή για να σχολιαστούν, δεν προαπαιτείται μόνο να γνωρίζει κανείς σε βάθος τις ιδιομορφίες που συμπλέκουν την ποιητική του Κέρουακ, δηλαδή να έχει μελετήσει εξονυχιστικά τη γραφή του, μα επίσης να κατέχει τις υποστασιακές ιδιαιτερότητες του χάικου. Αναφορικά με τα δυο, μπορεί κανείς να κατατοπιστεί επισταμένως από τις σχετικές εργασίες που συμπεριλαμβάνονται στην βιβλιογραφία των εργασιών και μεταφράσεών μου. 

Στα χάικου του Κέρουακ εντοπίστηκε το φαινόμενο του καθορισμού της μορφής μέσω του περιεχομένου, το οποίο, αν και λίαν ριψοκίνδυνο, πέτυχε την απαιτούμενη απλότητα και συντομία μέσω μίας όχι και τόσο αντιπροσωπευτικής μεθόδου, για τα μέτρα του Κέρουακ. Παρότι ο ίδιος ήταν ο αδιαμφισβήτητος πατέρας του λογοτεχνικού αυθορμητισμού στα αμερικανικά γράμματα, θεωρούσε πως το χάικου πολύ συχνά χρειαζόταν διόρθωση, αναδιατύπωση και δεύτερη γραφή ώστε να επιτευχθεί. Αυτή είναι οπωσδήποτε μία δυτική προσέγγιση η οποία διαφοροποιεί σημαντικά το αμερικανικό, το κερουακικό χάικου, από τις ποιητικές του ρίζες.

  “Το χάικου δεν είναι απλώς ένα μικρό ποίημα συμπυκνωμένο σε τρεις στίχους. Ένα τρίστιχο αφαιρετικό ποίημα, δεν είναι κατ’ ανάγκη χάικου. Και μάλιστα η πλειονότητα των «χάικου» που γράφονται από δυτικούς, δεν είναι στην πραγματικότητα χάικου. Για ποιον λόγο; Διότι το χάικου δεν είναι τίποτε άλλο από σατόρι ―  στιγμιαία αφύπνιση. Δεν είναι, όπως πολλοί πιστεύουν, η ανάδειξη ενός υψηλού νοήματος με ελάχιστες λέξεις. Το νόημα είναι μια λέξη εντελώς αντίθετη προς το χάικου, ή, αν υπάρχει νόημα, δεν είναι άλλο από το ίδιο το χάικου. Η βασικότερη προϋπόθεση για να γραφτεί ένα χάικου, είναι ο ποιητής να το βιώσει συλλήβδην, και όχι απλά να το διανοηθεί, να το συνθέσει ως «ποίηση». Το χάικου πριν και πέρα από ποίηση είναι, όπως προανέφερα, σατόρι.2”  

  Επαμφοτερίζων μεταξύ Βουδδισμού και Καθολικισμού, ακόμη και σε επίπεδο ποιητικής, ο Κέρουακ, θα μπορούσε να πει κανείς ότι συνέπλεξε το ζενικό ρέον με το χριστιανικό άγιο πνεύμα της επιφοίτησης. Αυτό πράγματι συνέβη. Μα η ποίηση δεν αφήνεται σε επενέργειες, επιδρά ισχυρά ακόμη και σε αυτές. Ο Κέρουακ είχε προ πολλού εγερθεί μέσα από τη συνάρτηση που σχηματίζουν η κενότητα της ελευθερίας και η βιωματική ματαιότητα.

  Η αντίληψη σύνθεσης που εφάρμοσε ο Τζακ Κέρουακ ήταν αμιγώς ποιητική. Διατήρησε το χάικου στους όρους της φυσικής του χαρμόσυνης δυσκολίας, έμπλεο τέχνης και αλήθειας.  

Παρίσι 2015

 

_____________________

1Το σημείωμα αποτελεί μέρος του υπό έκδοση τόμου «Τεκμήρια».

2Σημ. τ. σ.: το κείμενο της εν λόγω παραγράφου αποτελεί απόσπασμα από τον υπό έκδοση τόμο «Ανθολογία Κλασικής Ιαπωνικής Ποίησης» ο οποίος θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Ηριδανός.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

  • © 2011 - 2015
    toparathyro.com
    ISSN: 2241-7230

Αρέσει σε %d bloggers: