Νίκος Σταμπάκης – Χαμένες ταινίες – Αυτό (δεν) είναι ένα καπέλο

Στις απαρχές του, ο κινηματογράφος κατατρυχόταν από το ριζικό παράδοξο της απαθανάτισης σε ένα μέσο πρακτικά εφήμερο. Βλέποντας σήμερα, στο διαδίκτυο ή σε DVD, τις διασωθείσες, αχνές μορφές που αναδύονται από την αυγή του 20ού αιώνα, ας μην ξεχνούμε ότι ο ορίζοντας που οι ίδιες ονειρεύονταν δεν υπερέβαινε το διάστημα κάποιων μηνών, ή έστω μερικών ετών.
Έπειτα, πόσο εύφλεκτο το σελλυλόιδ… Και πόσες ταινίες καταστράφηκαν ηθελημένα, ως άχρηστες, με την έλευση του ομιλούντος, για να ξαναγυριστούν, ή απλώς να βυθιστούν στη λήθη. Άλλες, απλώς εξαφανίστηκαν, παράπεσαν. Το Κινηματογραφικό Ίδρυμα του Μάρτιν Σκορσέζε υπολογίζει ότι, μόνο στις ΗΠΑ, το 90% των ταινιών που γυρίστηκαν πριν το 1929 έχουν χαθεί για πάντα.
Κι ακόμη, υπάρχουν οι μικρότερες χώρες, οι κινηματογραφικές βιοτεχνίες, όπου, πια, οι αριθμοί δεν έχουν τόση σημασία μπροστά στη σιωπή που κραυγάζει.
Όμως υπάρχουν κι άλλα είδη χαμένων ταινιών: εκείνες που δεν γυρίστηκαν ποτέ, ή που υπάρχουν, κάπου, αλλά είναι αδύνατον να ξαναβρεθούν, ίσως γιατί ανακαλούνται σαν σε όνειρο, γιατί κάτι εμποδίζει την αναζήτησή τους…

Αυτό (δεν) είναι ένα καπέλο

Στη θαυμάσια μελέτη του για το μπουρλέσκ, ο Petr Král επεσήμανε τη σημασία του καπέλου στην κλασική κινηματογραφική κωμωδία. Όταν ο Τσάπλιν, στην ταινία Ο Προσκυνητής (The Pilgrim, 1923), καλύπτει ένα καπέλο με σαντιγύ σαν να είναι γλυκό με σοκολάτα, αποκαλύπτει με την ίδια κίνηση τη μυστική ζωή του αντικειμένου. Για τον γράφοντα, μια από τις εντελώς πρώιμες αναμνήσεις του οποίου υπήρξε η θέα ενός άλλου κωμικού (του Σταν Λώρελ) να τρώει το δίχως άλλο σοκολατένιο καπέλο του στην ταινία Way Out West (ή, αν ανακαλώ ορθά την ελληνική εκδοχή, Καουμπόηδες για δέσιμο, 1937), και που έκτοτε κατατρύχεται από τη νοσταλγία μιας νοητής τούρτας σοκολάτα με εύθραυστη κρούστα σε σχήμα μελόν, η παρατήρηση αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Ακόμη πιο κρίμα, λοιπόν, που η πλέον κρίσιμη ίσως απώλεια από τον κανόνα αυτής της κινηματογραφικής παράδοσης φέρει τον τίτλο Hats Off, και είναι, ακριβώς, μια κωμωδία των Λώρελ και Χάρντυ, γυρισμένη το 1927.

Δεδομένου ότι οι ταινίες του ντουέτου δεν έχουν πάψει ποτέ να προβάλλονται εδώ και εννέα σχεδόν δεκαετίες, μοιάζει αλλόκοτο το ότι μια από τις ιστορικά σημαντικότερες παραμένει άφαντη από το 1930. Η αίσθηση αδικίας συμπληρώνεται από το γεγονός ότι η πλέον διάσημη χαμένη ταινία τους (και εκείνη στη σταδιακή επανεύρεση της οποίας έχουν δαπανηθεί οι περισσότερες δυνάμεις) υπήρξε πολύ λιγότερο σημαίνουσα ως προς την εξέλιξη της κωμικής τεχνικής τους. Πρόκειται για τον Έρωτα των Τσιγγάνων (The Rogue Song), οπερέτα γυρισμένη το 1930 σε σκηνοθεσία του ηθοποιού Λάιονελ Μπάριμορ με πρωταγωνιστή τον τραγουδιστή Λόρενς Τίμπετ (Lawrence Tibbett).

χοντρος_λιγνός_1
Στο πολύ πρώιμο αυτό δείγμα έγχρωμου ομιλούντος, οι ρόλοι των Λώρελ και Χάρντυ προστέθηκαν μετά την ολοκλήρωση των βασικών γυρισμάτων προκειμένου το μη εξοικειωμένο με τον ηχητικό κινηματογράφο ευρωπαϊκό κοινό να προσελκυστεί από τους κωμικούς κώδικες των ήδη αγαπητών «Χονδρού και Λιγνού». Υπήρξε η πρώτη από τις οπερέτες τους (θα ακολουθούσαν άλλες τρεις, με τους ίδιους σε πολύ πιο κεντρικούς ρόλους). Από αυτήν την ταινία (άλλο ένα από τα πολλά θύματα της πυρκαγιάς της 13ης Μαΐου 1967 στην MGM) διασώζεται ολόκληρη η ηχητική μπάντα, καθώς και μια σύντομη σκηνή με τους Λώρελ, Χάρντυ και μιαν αρκούδα, μεταξύ άλλων σπαραγμάτων, εδώ κι εκεί. Η έρευνα συνεχίζεται μέχρι σήμερα, με πρόσφατα στοιχεία να ενθαρρύνουν την εικασία ότι κάπου επιζεί μια κόπια ντουμπλαρισμένη στα ρωσικά και ίσως κάποτε θα εντοπιστεί. Όμως το Hats Off παραμένει ένας θρύλος: φήμες, ελάχιστα αξιόπιστες, κυκλοφορούν κατά καιρούς στο διαδίκτυο σχετικά με «εμφανίσεις» της ταινίας σε ιδιωτικές συλλογές και καταλόγους.

Το μοτίβο του διδύμου κωμικών με μεγάλη διαφορά βάρους, ως συμπληρωματικών ή αντιθετικών, δεν ξεκινά βέβαια με τους Λώρελ και Χάρντυ. Ο Φάττυ Άρμπακλ (Fatty Arbuckle) είχε ήδη πριν το 1920 γυρίσει διάσημες ταινίες με τους «λιγνούς» Τσάπλιν και (αργότερα, πιο γόνιμα) Μπάστερ Κήτον. Ο δε Τσάπλιν, στη σύντομη αλλά αξέχαστη συνεργασία του με τον Έρικ Κάμπελ (Eric Campbell), μέχρι τον πρόωρο θάνατο του τελευταίου το 1917, καλλιέργησε τη σύνδεση του πάχους με τη βίαιη εξουσία από την οποία ο λιγνός πρωταγωνιστής ξεγλιστρά. Στα πρώτα του εξ άλλου βήματα ο Όλιβερ Χάρντυ υπήρξε μιμητής τόσο του Έρικ Κάμπελ (σε ταινίες του σωσία του Τσάπλιν, Μπίλι Γουέστ [Billy West]) όσο και του Φάττυ, ενώ συχνά συνόδευσε τον άδικα ξεχασμένο κοκαλιάρη Λάρυ Σίμον (Larry Semon). Οι Λώρελ και Χάρντυ ωστόσο επιτέλεσαν μιαν ιδιοφυή τομή: μακριά από την απροβλημάτιστη φιλία ή την απροκάλυπτη αντίθεση, η δυσλειτουργική σχέση του διδύμου με τον κόσμο αντανακλάται στον εσωτερικό μηχανισμό της μεταξύ τους σχέσης.
Μιας σχέσης που, ωστόσο, προϋποθέτει την ύπαρξη των καπέλων τους.

χοντρος_λιγνός_2 χοντρος_λιγνός_3

Μολονότι είχαν συνεργαστεί συχνά-πυκνά από το 1921, και έφτασαν να συμπρωταγωνιστούν σε κωμωδίες μικρού μήκους περί τις αρχές του 1927, η πρώτη διασωθείσα ταινία που αναδεικνύει την αληθινά διαλεκτική δυναμική του ντουέτου είναι το Do Detectives Think?, όπου τα γνωστά καπέλα επιτέλους βρίσκονται στις θέσεις τους — αλλά και εκτός αυτών. Έκτοτε, και με λίγες εξαιρέσεις, η απουσία τους (σε ταινίες όπως οι προαναφερθείσες οπερέτες) προδιαθέτει μάλλον αρνητικά τον θεατή. Τα καπέλα, πανομοιότυπα με αυτό του Τσάπλιν, αλλά (πολύ σημαντικό) δύο και διαφορετικού μεγέθους, αποτελούν τις μετωνυμικές αποκρυσταλλώσεις της διπλής σχέσης (μεταξύ τους/με τον κόσμο). Η συχνότητα με την οποία φορούν ο ένας το καπέλο του άλλου, η δυσκολία να τα ξεμπερδέψουν και η αναπόδραστη ήττα, η ακριβής επανάληψη ενός λάθους που επενδύει την τύχη με τη χροιά του παραλόγου (ρουτίνα που θα θυμηθεί ο Μπέκετ στον Γκοντό)… Όλα αυτά τα βλέπουμε πρώτη φορά στο Do Detectives Think?, όπου ήδη τα καπέλα πρωταγωνιστούν, σχεδόν αυτονομούμενα, σε μια τρομαχτική σκηνή νεκροταφείου.
Θα έλεγε κανείς ότι αυτή είναι η πρώτη πραγματική εμφάνιση των Λώρελ και Χάρντυ. Όμως το Do Detectives Think? προβλήθηκε στις 20 Νοεμβρίου 1927, ενώ 15 μέρες νωρίτερα, στις 5 του μηνός, είχε ήδη προβληθεί η ταινία με τον πλέον εύγλωττο τίτλο Hats Off.

χοντρος_λιγνός_4
Η υπόθεση που έχει διασωθεί είναι η εξής: οι δυο κωμικοί πασχίζουν να πουλήσουν ένα πλυντήριο. Μετά από πολλές μάταιες απόπειρες, καβγαδίζουν μεταξύ τους και ρίχνουν κάτω τα καπέλα τους, όμως ο καβγάς εξαπλώνεται περιλαμβάνοντας τα καπέλα των περαστικών. Η ένταση παίρνει παροξυσμικές διαστάσεις, τα καπέλα πολλαπλασιάζονται και απλώνονται στο δρόμο, μια αστυνομική κλούβα μαζεύει τους εμπλεκομένους… Και οι δυο κωμικοί απομένουν μόνοι, να ψάχνουν μάταια τα καπέλα τους ανάμεσα σε εκατοντάδες.

Η ταινία, που γνώρισε εκπληκτική επιτυχία στην πρώτη της προβολή, έκαμε την τελευταία της εμφάνιση στη Γερμανία. Έκτοτε, τα ίχνη της χάνονται. Οι φωτογραφίες που παραμένουν δείχνουν τους αναγνωρίσιμους Λώρελ και Χάρντυ, με το γκαγκ μάλιστα της ανταλλαγής καπέλων να βρίσκεται ήδη στη θέση του. Ωστόσο μια προσεκτικότερη ανάγνωση της υπόθεσης αποκαλύπτει κάτι άλλο που έχει διασωθεί από τη χαμένη ταινία.

χοντρος_λιγνός_5
Σε κάποια σκηνή, μια γυναίκα γνέφει στους κωμικούς από την πόρτα του σπιτιού της, στην κορυφή μιας ατέλειωτης σκάλας. Εκείνοι, νομίζοντας ότι θέλει να αγοράσει το πλυντήριο, αγωνίζονται και μετά από πολλές περιπέτειες καταφέρνουν να ανέβουν στην πόρτα… για να διαπιστώσουν ότι εκείνη θέλει απλώς να τους δώσει να ταχυδρομήσουν ένα φάκελο. Φυσικά, καταλήγουν να ξανακατεβάσουν το πλυντήριο από τη σκάλα.

σκάλες
Η σκάλα αυτή δεν είναι χαμένη. Βρίσκεται ακόμη και σήμερα στην περιοχή Σίλβερ Λέικ του Λος Άντζελες και παραμένει διάσημη για ένα γκαγκ που αποτέλεσε εξέλιξη εκείνου του Hats Οff, πέντε χρόνια αργότερα. Στην ομιλούσα μικρού μήκους ταινία τους Το Μουσικό κουτί (The Music Box, 1932), για πολλούς το αριστούργημά τους, οι Λώρελ και Χάρντυ έχουν αναλάβει να μεταφέρουν ένα πιάνο αυτήν τη φορά στο σπίτι που βρίσκεται στην κορυφή της σκάλας. Σε αντίθεση με το Hats Οff, όπου η σκάλα φαίνεται να αποτελούσε ένα γκαγκ μεταξύ πολλών άλλων, το μεγαλύτερο μέρος της μεταγενέστερης ταινίας αναλώνεται στην αδιανόητα δυσχερή ανάβασή της. Όταν όμως οι προσπάθειές τους αποδίδουν επιτέλους καρπούς, κι ενώ είναι έτοιμοι να χτυπήσουν τη πόρτα, οι κωμικοί ανακαλύπτουν ότι ο δρόμος στην πραγματικότητα έστριβε και οδηγούσε κατ’ ευθείαν στην πόρτα, οπότε δεν χρειαζόταν να ανέβουν από τη σκάλα. Μετά από μιαν ανταλλαγή στωικών βλεμμάτων, ανασκουμπώνονται και κατεβαίνουν, μαζί με το πιάνο, για να το μεταφέρουν κανονικά από το δρόμο (όπου βέβαια τα βάσανά τους θα συνεχιστούν με άλλους τρόπους).

Το Μουσικό κουτί δεν έχει καταταχθεί τυχαία στις κορυφαίες κωμωδίες όλων των εποχών. Το σισύφειο στοιχείο που ελλοχεύει στις απόπειρες των Λώρελ και Χάρντυ για νόημα ή κανονικότητα αποκτά εδώ τη σχεδόν κυριολεκτική του αποκρυστάλλωση, με την τρομοκρατική υπενθύμιση της αβίαστης αποτελεσματικότητας, που θα έπρεπε να χαρακτηρίζει τις κινήσεις τους στα μάτια ενός κάποιου Υπερεγώ, να του προσδίδει τον ειδικά νεωτερικό του χαρακτήρα.
Σίσυφος-παράλογο. Οι Λώρελ και Χάρντυ προσέφεραν δύο σύμβολα σε αυτό το βασικό θέμα του 20ού αιώνα: τα καπέλα, με τη ρουτίνα της ακούσιας ανταλλαγής τους, και τη σκάλα του Σίλβερ Λέικ. Είναι κρίμα που εκείνη ειδικά η ταινία που δίνει έμφαση σε αμφότερα παραμένει χαμένη. Όμως είναι επίσης, ίσως, τμήμα του παραλογισμού της όλης υπόθεσης.

Advertisements

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.

  • © 2011 - 2015
    toparathyro.com
    ISSN: 2241-7230

Αρέσει σε %d bloggers: