Γεώργιος Νικ. Σχορετσανίτης – Mahammad Fizuli. O τιτάνας όλων των ποιητών.

Portrait_of_Azerbaijani_poet_Fuzuli_by_Azimzade

Πορτραίτο του  ποιητή του Αζερμπαϊτζάν, Mahammad Fizuli, από τον Azim Azimzade.

(National Art Museum of Azerbaijan, Baku)

Ο Mahammad Fizuli είναι ένας από τους σημαντικότερους ποιητές και στοχαστές του  Αζερμπαϊτζάν.  Έγραψε τα ποιητικά και φιλοσοφικά του έργα στα αζερικά, περσικά και αραβικά, τα οποία τον κατέστησαν εξαιρετικά δημοφιλή σε όλα τα έθνη της  Εγγύς και Μέσης Ανατολής. Τα πολυάριθμα  gazals του Fizuli και κυρίως το διάσημο ποίημά του ‘‘Leyli και Mejnun’’ κατέκτησαν ξεχωριστή θέση στη ζωή του λαού του Αζερμπαϊτζάν.  Για πολλούς αιώνες, τα βαθιά, προκλητικά, ποιητικά και  ρυθμικά gazals  του Fizuli, ήταν τα  θεμέλια του ρεπερτορίου των khananda, των τραγουδιστών των κλασσικών  mughams του Αζερμπαϊτζάν. Πολλοί Αζέροι αγαπούν αυτά τα gazals της αγάπης, όπως  ‘‘Ποιος αγαπάει την ψυχή του για χάρη της αγαπημένης του, πιστέψτε με, η αγάπη της’’, ή ‘‘Εγώ είμαι πλουσιότερος από τον Mejnun με την παθιασμένη μου αγάπη’’,  ακόμη και σε μικρή ηλικία, πριν πάνε στο σχολείο.

     Ο MahammedibnSuleymanFizuli προήλθε από την διάσημη αζερική και τουρκική οικογένεια της Bayat και γεννήθηκε περίπου στα  1493-1494. Η ημερομηνία όμως του θανάτου του ποιητή είναι πιο ακριβής, δεδομένου ότι είναι γνωστό ότι πέθανε κατά τη διάρκεια επιδημίας της βουβωνικής πανώλης στη Βαγδάτη, μάλλον στα 1555/56. Σε πολλές πηγές ο Fizuli αναφέρεται με το όνομα του Baghdadi. Ωστόσο, δεν γεννήθηκε στη Βαγδάτη, αλλά στην κοντινή πόλη της Κερμπάλα, τον τόπο ταφής του γιου του Ιμάμη Χουσεΐν Ιμπν Αλί, άκρως σεβαστού, ως γνωστόν, από τους  σιίτες μουσουλμάνους.  

    Μετά την κατάκτηση του  Ιράκ από τους Σελτζούκους τον 11ο αιώνα και αργότερα από τους Μογγόλους και τους Τιμουρίδες, ο αριθμός των Τούρκων στη Βαγδάτη αυξήθηκε γρήγορα,  διαδικασία η οποία συνεχίστηκε και στη συνέχεια. Το 1509 ο Shah Ismail προσάρτησε τη Βαγδάτη στο Αζερμπαϊτζάν, αφού εισήλθε θριαμβευτικά στην πόλη. Αργότερα το 1534 η πόλη έγινε μέρος της Αυτοκρατορίας του Οσμάν. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, ο πατέρας του ποιητή, Σουλεϊμάν, μετακόμισε στο Ιράκ από την περιοχή του Arash του Αζερμπαϊτζάν. Οι γνώσεις του τον έκαναν αρκετά γνωστό εκεί. Το γεγονός ότι έζησε στα κέντρα των μουσουλμανικών τόπων προσκυνήματος, Χίλα (Khilla) και Κερμπάλα (Kerbala), πιθανολογεί την άμεση εμπλοκή του σε θρησκευτικά ζητήματα. Υπήρχαν μάλιστα μαρτυρίες και η πεποίθηση, ότι ο πατέρας του Fizuli ήταν Μουφτής στην πόλη της Khilla. Ο Fizuli ολοκλήρωσε την πρωτοβάθμια εκπαίδευση του στην Κερμπάλα και αργότερα συνέχισε τις σπουδές του σε ένα από τους μεντρεσέδες της Βαγδάτης.

     Στην εισαγωγή του έργου του ‘‘Divan’’, ο ποιητής περιγράφει τα μαθητικά του χρόνια ως εξής: ‘‘Το σχολείο ήταν ο ορίζοντας του νεογέννητου φωτεινού λαμπρού  αστεριού  της ευτυχίας μου, όπου οι πιο όμορφες  γυναίκες, λεπτές όπως οι κέδροι, ψιθύριζαν στην ψυχή μου ουράνιες χαρούμενες ειδήσεις … κατά καιρούς η αγάπη μου για την ποίηση ξεπερνούσε τις άλλες μελέτες μου και στη συνέχεια όλες οι ομορφιές με  πρόσωπα που έμοιαζαν με το πρόσωπο της Leyli,   μαζεύονταν γύρω μου για να ακούσουν τα ποιήματά μου όπως ο Mejnun… Συνειδητοποίησα ότι είχα γίνει ποιητής, ο κόσμος όλος γέμισε με τους ήχους της  ποίησής μου και ανέβηκα στην κορυφή της φήμης…’’.

     Έτσι μπορούμε να δούμε, πως ο Fizuli είχε ήδη συνειδητοποιήσει την εσωτερική παρόρμηση και εκλήθη να γίνει ποιητής και τραγουδιστής της αγάπης, όταν ακόμα ήταν στο σχολείο.  Οι στίχοι του Fizuli γύρω από την  αγάπη, έγιναν το στέμμα της δημιουργικής ζωής του. Τα ασυνήθιστα ποιητικά σύμβολα, τα λεπτά λυρικά συναισθήματα και οι συναισθηματικές εμπειρίες της ποίησής του, συνάρπαζαν  τους αναγνώστες των  Gazals του που ήταν  αρκετά διαφορετικά από αυτά των συγχρόνων του.  Ωστόσο σύντομα ο Fizuli συνειδητοποίησε ότι οι  στίχοι του  οι οποίοι περιστρέφονταν στην αγάπη δεν βασίζονταν σε βαθιά επιστημονική και φιλοσοφική βάση και θα ήταν μάλλον βραχύβιοι, και  γι αυτό αποφάσισε να εμβαθύνει επισταμένα και να εξοπλισθεί με επιστημονική  γνώση.

 post stamp

Τιμής ένεκεν.

 

  Εκείνη την εποχή η Βαγδάτη ήταν  μεγάλο κέντρο επιστήμης και του πολιτισμού. Υπήρχαν πολλά σχολεία, πανεπιστήμια, δημόσιες και ιδιωτικές βιβλιοθήκες σε ολόκληρη την πόλη. Επιστήμονες από διάφορα μέρη της Ανατολής ερχόντουσαν να εργασθούν σε πανεπιστήμια της Βαγδάτης και να λάβουν μέρος σε διάφορες επιστημονικές διαφωνίες και συζητήσεις. Πολλοί διάσημοι Πέρσες, Ινδοί, Τούρκοι, ακόμα και Κινέζοι επιστήμονες και ποιητές έζησαν και εργάστηκαν στην πόλη, λόγω των εξαιρετικών πολιτιστικών  συνθηκών που είχαν δημιουργηθεί εκεί.

   Στην Εισαγωγή στο ‘‘Divan’’ του, ο ποιητής έγραψε: ‘‘Ο διακοσμητής της λογικής μου επέμεινε στην ομορφιά της ποίησης μου, να λάμψει στην αγκαλιά της ομορφιάς του Διαφωτισμού. Το ακριβό μου  ταλέντο όμως,  δεν συμφωνούσε με τους στίχους  των ποιημάτων μου, να γίνει δηλαδή το  κολιέ όλου του κόσμου, χωρίς  το μαργαριτάρι της επιστήμης πάνω  σ’ αυτό. Γιατί η  ποίηση χωρίς την επιστήμη, είναι σαν ένας τοίχος χωρίς θεμέλια, που δεν πρόκειται να σταθεί. Θεωρώντας αμαρτωλή την έλλειψη επιστημονικής ομορφιάς στην ποίηση,  σαν ένα σώμα χωρίς ψυχή, έχω περάσει τους θησαυρούς της ζωής μου στη μελέτη  των θεωρητικών και εφαρμοσμένων επιστημών. Έχω επενδύσει τη ζωή μου στην μελέτη της λογικής και της γεωμετρίας, ενώ σταδιακά τοποθέτησα και καλλιτεχνικές πινελιές για τον καλύτερο εμπλουτισμό  της  ποίησής  μου’’. 

    Τα χρόνια που δαπάνησε ο Fizuli για την απόκτηση γνώσεων ήταν πολύ καρποφόρα. Κέρδισε έτσι τη φήμη του  πιο μορφωμένου ποιητή  της εποχής του, και όπως ακριβώς τον Jalal ad- Din Rumi, οι σύγχρονοί του τον αποκαλούσαν ‘‘Movlan’’ (Ο Κύριός μας). Αναμφίβολα ο Fizuli ήταν ένας από τους πλέον μορφωμένους άνδρες της εποχής του. Τα έργα του μαρτυρούν το γεγονός ότι εκτός από τις γλώσσες, ο Fizuli ήξερε θεολογία, φιλοσοφία, ποίηση, μαθηματικά,  ιατρική,  ιστορία, αστρονομία και αστρολογία, καθώς και θεωρία της μουσικής. Ο Fizuli ήταν επίσης εξοικειωμένος με τη λογοτεχνία ολόκληρου του μουσουλμανικού κόσμου. Στην εισαγωγή του στο ‘‘Divan’’, ο ποιητής δήλωνε με κάποια δόση υπερηφάνειας,  ότι ήταν ενήμερος  για όλες τις επιστήμες και τις γλώσσες. Τα ονόματα των AbuNuvas, Hasan, Khagani, Nizami, AlisherNavoi, Jalili, SalmanSavaji, KamalKhojendi, Ahmedi, Sheikhi, και πολλών άλλων ποιητών, αναφέρονται σε πολλά σημεία των έργων του.

   Αν και τα έργα του Fizuli ήταν πολύ δημοφιλή σε όλη την Μέση Ανατολή,
ο ποιητής υπέστη πολλά  δεινά στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του. Πρώτα απ’ όλα, αυτό είχε να κάνει με το γεγονός ότι ο ποιητής προσπάθησε κατ’ επανάληψιν να είναι ανεξάρτητος από τη βασιλική αυλή, πεπεισμένος ότι   ‘‘δεν μπορούσε να αντέχει  το… βάρος της συνεχούς ευγνωμοσύνης του προς τον Σάχη’’!

     Σύμφωνα με ορισμένους μελετητές, ο Fizuli εργάστηκε ως δάσκαλος στα νιάτα του και για κάποιο χρονικό διάστημα υπηρέτησε στον τάφο του Ιμάμη Αλί στην πόλη της Najef.  Είχε το  δικαίωμα εκεί για κάποιο ορισμένο μισθό,  αλλά εξαιτίας της διαφθοράς και της δωροδοκίας στη χώρα, ποτέ δεν έλαβε τα χρήματα αυτά. Πάνω στο θέμα αυτό έγραψε μάλιστα και μια λαμπρή σάτιρα που ονομαζόταν «Shikayatnama»  (Το βιβλίο των καταγγελιών). Ο Fizuli δεν έφυγε ποτέ από το Ιράκ. Ο ίδιος έλεγε: ‘‘Γεννήθηκα στο αραβικό Ιράκ και όταν γίνει γνωστό το γεγονός ότι δεν έχω ταξιδέψει  εκτός των συνόρων του, αυτό ας μην θεωρηθεί ως ένδειξη απουσίας της  γενικότερης αξιοπιστίας μου’’.

    Η δημιουργική ζωή του  Fizuli συνήθως χωρίζεται σε δύο περιόδους, αυτές των Σαφαβιδών και του Οσμάν. Μέχρι το 1534, χρονιά που η Βαγδάτη εντάχθηκε στην Αυτοκρατορία του  Οσμάν, ο ποιητής είχε γράψει τα καλύτερα gazals,  βιογραφίες  ιμάμηδων, αλληγορικά ποιήματα και μυθιστορήματα, όπως το «BangvaBada»  (Το χασίς και το Κρασί) αφιερωμένο στον Σάχη Ισμαήλ και το «Sehbet-ul-Ismar» (Η Φωνή των Δέντρων). Κατά την ίδια περίοδο εργάστηκε πάνω στο πεζό θρησκευτικό μυθιστόρημα «Khadiket-us-Suada» (Ο Κήπος των Ευτυχισμένων), το οποίο αργότερα αφιερώθηκε στον Τούρκο Σουλτάνο Σουλεϊμάν (1520-1566). Το 1537, ο ποιητής τελείωσε το διάσημο ποίημά του «Leyli και Mejnun». Ο Fizuli συνέχισε να γράφει σε τρεις γλώσσες. Αργότερα, κατά κύριο λόγο έγραψε φιλοσοφικά έργα,  μεταξύ των οποίων τα «Haftjam»  (Τα Επτά Κύπελλα), «Anio ul Kalb» (Η Επίδραση της Θερμότητας),  «Sihhatvamaraz» (Υγεία και αρρώστια), καθώς και το «Matla-ul-etikad» (Περί των καταδικαστικών  αποφάσεων), μια φιλοσοφική πραγματεία στην αραβική γλώσσα. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ο Fizuli έγραψε το Περσικό αλλά και το  Αζερικό  Divan, δημιούργησε ένα Αζερικό –περσικό λεξικό, ποιήματα και διάφορες μεταφράσεις στα αζερικά.

     Η πραγματεία του «AscentofConvictions» (Ανάβαση των Φρονημάτων), κατέχει ξεχωριστή θέση στη δημιουργική ζωή του Fizuli. Είναι μια εγκυκλοπαίδεια για την ιστορία της φιλοσοφίας της Αρχαίας Ελλάδας και της Μεσαιωνικής Ανατολής. Ο εξαιρετικός ετούτος ποιητής ήταν ο πρώτος, μεταξύ πολλών Αζέρων μελετητών, που προχώρησε στην συγγραφή βιβλίου για την ιστορία της φιλοσοφίας.  Ο Fizuli έγραψε την πραγματεία είτε ως ένα εγχειρίδιο για τους σπουδαστές και  οπαδούς του ή ως εργαλείο για την προώθηση της φιλοσοφικής γνώσης γενικότερα. Η πραγματεία επιτρέπει στους ερευνητές της δημιουργικής ζωής του Fizuli να καθορίσουν τα θεμέλια της βαθιάς φιλοσοφικής συλλογιστικής του. Ο όγκος  των γνώσεών του πάνω σε  φιλοσοφικά και θεολογικά θέματα, πολύ δημοφιλή στη μουσουλμανική Ανατολή, και οι φιλοσοφικές διδασκαλίες της Αρχαίας Ελλάδας, είναι εμφανείς, όπως άλλωστε και η απήχηση που είχε η ιδεολογία του Σουφισμού στο έργο του.

    Στη δεκαετία του 1920, ο  Keprulzade έγραψε: «Επειδή η ευαισθησία και η πνευματική ανατροφή αναμειγνύονται αρμονικά, απαλλαγμένες από δογματικές αντιλήψεις, η αντίληψη της απόλυτης αγάπης η οποία τέθηκε από πολλούς Σούφι ποιητές στα πλαίσια ξηρής άψυχης μορφής, στα έργα του Fizuli  λαμβάνει μια νέα μορφή που σφύζει από ζωή «.

    Ο  Fizuli θεωρείται ότι είναι ο ιδρυτής της καλλιτεχνικής πεζογραφίας του Αζερμπαϊτζάν. Αρκετές επιστημονικές πραγματείες του, γράφτηκαν   σε  πεζό λόγο. Αν και ο Fizuli έγραψε σε όλα σχεδόν τα ποιητικά είδη της εποχής του, είναι γνωστός στην αζερική βιβλιογραφία, ως ο μεγαλύτερος λυρικός ποιητής. Σύμφωνα με τους κριτικούς λογοτεχνίας, το βασικό θέμα των στίχων του Fizuli είναι η περιγραφή του πόνου που βιώνει ένας ερωτευμένος άνθρωπος,  τα βάσανά του όταν το αγαπημένο πρόσωπο δεν βρίσκεται κοντά του,  τις σκέψεις και τα όνειρά του, τις ιδιοτροπίες και τη σκληρότητα της αγαπημένης του, τη λύπη  και την ανταπόκρισή της. Εικόνες  που εντυπωσιάζουν τον αναγνώστη με το βάθος, τη ζωντάνια και το απροσδόκητο, ριζώνουν στη μνήμη του και δημιουργούν μιαν οπτική εντύπωση:

 

 ‘‘Δεν έχω κανένα πόνο και θλίψη. Φοβάμαι μη διαλύσω

 Αυτό που με απομακρύνει από σένα αγάπη μου,

 Το ξέρω πάρα πολύ καλά

 Και όμως είμαι, στην πραγματικότητα, απρόθυμος να παραπονεθώ

 Για το αν θα φύγεις από κοντά μου, εις μάτην

 Αισθάνομαι όμως ότι είσαι κοντά μου, όπου κι αν είσαι’’.

 

   Ένας αριθμός gazals του Fizuli είναι γραμμένα με τη μορφή απάντησης στα gazals εξαιρετικών κλασσικών ποιητών της Ανατολής, όπως οι Khafiz, Saadi, Nizami, Nasimi και Navoi. Η δημιουργική ζωή του μεγάλου ποιητή του Αζερμπαϊτζάν, Mahammed Fizuli, είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα της ανθρωπιστικής σκέψεως του πρώτου μισού του 16ου αιώνα, και έπαιξε σπουδαίο ρόλο στην ανάπτυξη όλων των μορφών της τουρκικής λογοτεχνίας στο Αζερμπαϊτζάν, την Τουρκία και την Κεντρική Ασία.  Ως λυρικός και επικός ποιητής, ένας εξαιρετικός γνώστης  όλων των λογοτεχνικών ειδών ο οποίος έγραψε τα έργα του σε τρεις γλώσσες, ο Fizuli δεν μπορεί παρά να ονομασθεί  ‘‘Τιτάνας της Αναγέννησης’’.

   Ο HuseinAliMakhfuz, ένας πολύ γνωστός ιρακινός συγγραφέας και διάσημος επιστήμονας της αραβικής κουλτούρας, δήλωσε κάποια στιγμή: ‘‘όταν μιλάμε για  την ποίηση της Ανατολής, τρία ονόματα παραμένουν ιερά για μένα. Ο  ιρανός ποιητής Saadi, ό άραβας ποιητής Mutanabbi και ο ποιητής του Αζερμπαϊτζάν, Muhammad Fizuli. Ο Fizuli φέρει δικαίως τους ακόλουθους τρεις τίτλους: ο καλύτερος ποιητής της Ανατολής, ο μεγαλύτερος δάσκαλος και ο επικεφαλής των ποιητών. Τα έργα του μεγάλου ποιητή υπάρχουν εδώ και τέσσερις αιώνες. Δεν έχουν διαβρωθεί από το χρόνο, τα έργα της μεγαλοφυΐας του είναι άφθαρτα. Ήμουν πρόσφατα στην Κερμπάλα, όπου ο Fizuli βρίσκεται θαμμένος. Περισσότεροι από  εκατομμύριο άνθρωποι επισκέπτονται το μαυσωλείο του ποιητή ετησίως. Είδα τα πλήθη των ανθρώπων που έρχονταν στον τάφο του για να προσκυνήσουν τον δημιουργό των αθανάτων γραμμών’’.

 

   Τελειώνοντας, ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο VII, όπου  εκτίθεται η Ωδή ή το Gazel που τραγουδά η Layla μέσα στην αγωνία της:

 

‘‘… Θλίψη μου, αν και  μυστική, μεγαλώνεις γρήγορα 

Και σημάδεψες την ψυχή μου τόσο έντονα
Τώρα τέλειωσες το μισό δρόμο, στον αγώνα μου
Όπως και το καλοκαίρι φεύγει με το Μάιο…

 

…Τα αναμμένα μου μάγουλα αγνοούσαν
Ποια ήταν η αιτία της βαθιάς μου θλίψης

Κάθε ανάσα μου βασανισμένη,

 Απόδραση στρεβλωμένου αναστεναγμού
Από τη φυλακή του στήθους …

 

Τι χρειάζεται για να εκφράσει τη μελαγχολία μου

Ένα μυστικό που όλοι πρέπει να γνωρίζουν;
Διότι, όπως κλαίω, οι πέτρες
Λάμπουν από οίκτο…

 

Η πονεμένη μου ψυχή από αγάπη

Έχω μείνει μόνη, απεγνωσμένη
Μόνη, όχι ολοκληρωμένη:
Δεν υπάρχει καμιά εικόνα στα σκουπισμένα από το  κλάμα μάτια μου
Μέσα στην καρδιά μου ζει ακόμα, ενώ εγώ θλίβομαι …

Ω, αέρα, που φυσάς ελεύθερα

Φέρε μου γλυκές ειδήσεις από αυτόν που ποθώ να δω…’’

 

 

Βιβλιογραφία

v  DankoffRobert:The Lyric in the Romance: The Use of Ghazals in Persian and Turkish Masnavis. Journal of Near Eastern Studies. 1984: 43: 9-25.  

v  Guinhut Jean-Pierre: The Man Who Loved Too Much. The Legend of Leyli and Majnun. Azerbaijan International. Autumn 1998 (6.3): 33-38.

v  Kocak Orhan: ‘‘Our Master, the Novice’’: On the Catastrophic Births of Modern Poetry. South Atlantic Quarterly. 2003; 102(2/3):567-598.

v  Shaw J. Stanford: History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 1, Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280-1808. Cambridge University Press. 1976.

v  Shushtery Μ.Α. Α.: Outlines of Islamic Culture: Historical and Cultural Aspects. Outlines Of Islamic Culture Volume I. Read Books, 2007.

Advertisements

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.

  • © 2011 - 2015
    toparathyro.com
    ISSN: 2241-7230

Αρέσει σε %d bloggers: