Σάκης Παπαδημητρίου: Εκπαίδευση και Τέχνη

 

Εκπαίδευση και τέχνη. Ερωτήματα, πιο πολλά ερωτήματα. Παράφραση της γνωστής ρήσης η οποία αποδίδεται στον Γκαίτε, «φώς, περισσότερο φώς». Ίσως κάποια ακτίνα υποφώσκει και στα πολλά ερωτήματα, ιδίως όταν πρέπει κανείς να πει τη γνώμη του για τις έννοιες εκπαίδευση και τέχνη.

Σήμερα μάλιστα που τα σύγχρονα εκπαιδευτικά συστήματα και η νέα τεχνολογία έχουν ως στόχο τους να προβάλλουν τη στενή σύνδεση των δύο εννοιών, την επαγγελματικού επιπέδου εφαρμογή των γνώσεων και των τεχνικών που αποκτά ο πτυχιούχος.

Εκπαίδευση και τέχνη. Θέμα προς συζήτηση με πολλά κενά και με πολλά αναπάντητα ερωτήματα. Επομένως, θέμα απολύτως σχετικό. Ορισμένες φορές οι δύο έννοιες εμφανίζονται ως άσχετες μεταξύ τους, σχεδόν εχθρικές. Είναι λοιπόν σχετικό το θέμα. Σκέφτομαι και θυμάμαι ότι όταν συζητούσαμε στη δεκαετία του ΄60, δεν χρειαζόταν να προχωρήσουμε πολύ στην λογομαχία γιατί η απάντηση ήταν αρνητική, δηλαδή: η εκπαίδευση (και τότε μιλούσαμε κυρίως για την λογοτεχνία και την μουσική) σκοτώνει την δημιουργικότητα. Και στη δεκαετία του ’70 τα ίδια και χειρότερα. Τι να την κάνεις μια τέτοια εκπαίδευση στα ωδεία; Ασκείται περισσότερο το μάτι, για να διαβάζει ασκαρδαμυκτί παρτιτούρες, παρά το αυτί. Και πού βρίσκονται, παρακαλώ, όλοι αυτοί οι αριστούχοι οι οποίοι αποφοιτούν κάθε χρόνο;

Φυσικά είχαμε και άλλα επιχειρήματα: οι μεγάλοι ζωγράφοι ή οι μεγάλοι συνθέτες που θαυμάζαμε, είχαν όλοι τους πτυχία της σχολής Καλών Τεχνών ή των ωδείων ή άλλων ακαδημαϊκών σχολών, ανωτέρων θεωρητικών ή μήπως ήταν κάτοχοι διδακτορικών διατριβών; Και οι ποιητές τι  πρέπει να κάνουν; Υπάρχει κάποιο πανεπιστήμιο, κάποιο τμήμα να παρακολουθήσουν για να βελτιώσουν την έμπνευση και την γραφή τους;

Η ανησυχία μάς σημάδευε αλλού: ελευθερία στην έκφραση, αυθόρμητη αντίδραση, άμεση και βιωματική σχέση με το μουσικό όργανο, ανίχνευση νέων ηχητικών περιοχών και συνδυασμών, αυτοσχεδιασμός σε όλες του τις διαστάσεις – μουσικές, συντροφικές, πολιτικές και βεβαίως προσωπικές.

Κάπου στη δεκαετία του ’80 τα πράγματα αλλάζουν. Σταθεροποιούνται οι εναλλακτικές περιπτώσεις εκπαίδευσης και εργαστηρίων αυτοσχεδιασμού. Τότε κατάλαβα ότι σε ένα νέο μουσικό που σε ρωτάει «τι να κάνω, να σπουδάσω και πού», δεν είναι πλέον και τόσο εύκολο να απαντήσεις: «μην σπουδάσεις, προσπάθησε να τα μάθεις όλα μόνος σου». Αλλά και τι να του πεις; Πώς να δεχτείς μια τέτοια αλλαγή 180 μοιρών στις απόψεις που διαμορφώθηκαν επί δεκαετίες;

Σ’ αυτό το σημείο ή αδιέξοδος είναι ευκαιρία να λυθεί η παρερμηνεία της έννοιας «αυτοδίδακτος». Οι ακαδημαϊκοί πολλές φορές υποτιμούν τους αυτοδίδακτους, τους χαρακτηρίζουν ερασιτέχνες (κι αυτός ο όρος θέλει ξεκαθάρισμα), θεωρούν ότι έχουν ελλιπείς γνώσεις και άλλες ανάλογες παρατηρήσεις οι οποίες προφανώς προέρχονται από έναν ανώτερο και απευθύνονται προς έναν κατώτερο. Αυτό το τελευταίο δεν το δηλώνουν ποτέ ανοικτά.

Αυτοδίδακτοι υπήρξαν άπειροι καλλιτέχνες και σε όλες τις μορφές τέχνης. Υπάρχουν τρόποι να αποκτήσει κανείς τις βασικές γνώσεις και να συνεχίσει μόνος του την έρευνα και την εξάσκηση. Ο αυτοδίδακτος δεν σταματά ποτέ την αναζήτηση γιατί έχει επίγνωση ότι τίποτα δεν μπορεί να του προσφερθεί ολοκληρωμένο και τελειωμένο στη μορφή που το θέλει. Οι καθημερινές εμπειρίες προστίθενται διαρκώς και σχηματίζουν ένα σώμα, το δικό του σώμα ζωής και σκέψης από το οποίο αντλεί τα ερεθίσματα και τις δυνάμεις να δημιουργήσει. Να μην ξεχνούμε ότι ο ακροατής της συναυλίας ή του δίσκου δεν γνωρίζει και, συνήθως, δεν ενδιαφέρεται να μάθει εάν ένας μουσικός είναι ή όχι αυτοδίδακτος ή αν έχει πτυχία. Ο ίδιος ο αυτοδίδακτος έχει ζήσει λεπτό προς λεπτό αυτή την επίπονη πορεία προς το άγνωστο. Έχει ζήσει μια μοναδική εμπειρία η οποία δεν αντιστοιχεί με καμία άλλη στη ζωή πλην του μεγάλου έρωτα. Και παραμένει εσαεί αυτοδίδακτος.   

Η προσωπική έρευνα έτσι κι αλλιώς είναι απαραίτητη σε κάθε μορφή και βαθμίδα σπουδών. Ποιό είναι το μέσο που θα σε οδηγήσει στην καλλιτεχνική δημιουργία; Ποιος δρόμος θα σε φέρει πιο κοντά σ’ αυτή την κατάσταση έκστασης και πνευματικής μέθης η οποία θα έχει ως επακόλουθο, μία μελωδία, ένα ποίημα, ένα διαφορετικό συνδυασμό ήχων, μία σειρά φράσεων που σε απoγειώνουν;

«Κανένα στόμα δεν το ’βρε

και δεν το ’πε ακόμα».

Ο Edgar Allan Poe είχε ήδη παρατηρήσει ότι, ύστερα από τόσους αιώνες καλλιτεχνικής δημιουργίας, δεν διαθέτουμε παρά ελάχιστες διαφωτιστικές αφηγήσεις εκ μέρους των ποιητών, των μουσικών ή των ζωγράφων. Ο Leonard Bernstein παραδέχεται στο βιβλίο του «The Joy of Music» (1959), ότι μπήκε κι αυτός στην μεγάλη ουρά των καλοπροαίρετων, αλλά αποτυχημένων κυρίων οι οποίοι προσπάθησαν να ερμηνεύσουν το μοναδικό φαινόμενο της ανθρώπινης αντίδρασης στον οργανωμένο ήχο. Είναι σχεδόν σαν να προσπαθούμε να εξηγήσουμε μια ιδιοτροπία της φύσης. Και λίγο πιο κάτω γράφει ότι «δεν είναι υπερβολή να πει κανείς ότι πρόκειται για μυστήριο ή ακόμη και για μαγεία».

O Stefan Zweig μας άφησε ένα κείμενο που έγραψε το 1939 υπό μορφή διάλεξης με τον τίτλο «Το μυστήριο της καλλιτεχνικής δημιουργίας». Και ο Zweig δεν κατάφερε να αποκαλύψει το μυστήριο. Η αναζήτησή του, αν και επίμονη, χαρακτηρίζεται από την αίσθηση του ανολοκλήρωτου. Ότι όλο πλησιάζεις και ότι κάποια στιγμή δεν πάει άλλο. Πώς να οργανωθεί λοιπόν ένα εκπαιδευτικό σύστημα το οποίο να κατευθύνει τους σπουδαστές προς τις τέχνες αφού δεν μπορούμε να αναλύσουμε πως ακριβώς δημιουργεί ο καλλιτέχνης και πως συντελείται αυτό το θαύμα; Αυτή η πράξη η οποία, όπως λέει ο Zweig, «παραβίασε το νόμο της φύσης: δημιούργησε μια ουσία που αψηφά την έννοια του εφήμερου».

Υ.Γ. Ύστερα από τη δοκιμασία στον τομέα της πανεπιστημιακής διδασκαλίας, στην ερώτηση, «πώς περνά η γνώση και η εμπειρία στον μαθητή», έφτασα στο σημείο να απαντήσω πως τη διδασκαλία την εννοώ ως εξής: αφήνεις πάνω στο τραπέζι, ή στην οθόνη, ή στη σκηνή, έργα, απόψεις, στάσεις ζωής, ερωτήματα, ανησυχίες, έρευνες, αμφιβολίες… Όλα στη διάθεση του άλλου, ο οποίος όμως πρέπει να επιλέξει. Ας αποφασίσει ο ίδιος, χωρίς υποχρεωτικά μαθήματα και αυστηρό ωράριο.

Advertisements

Τα σχόλια είναι απενεργοποιημένα.

  • © 2011 - 2015
    toparathyro.com
    ISSN: 2241-7230

Αρέσει σε %d bloggers: